Cardiff thời La Mã : pháo đài nhỏ bên dòng sông Taff

Ngày từ thời tiền sử, con người đã tới sinh sống ở vùng đất mà chúng ta gọi là thành phố Cardiff hoa lệ của công quốc Wales giàu có ngày hôm nay. Tuy nhiên, lịch sử của thành phố này chỉ thực sự bắt đầu kể từ khi hoàng đế Claudius của đế quốc La Mã xâm chiếm đảo Britain và dựng lên ở vùng Cardiff xưa một pháo đài bên con sông Taff.

Vào cuối thế kỉ thứ nhất, pháo đài mà người La Mã dựng nên  bị bỏ bê và rơi vào suy sụp. Tuy nhiên, vào giữa thế kỉ thứ 3, pháo đài này được xây dựng lại và gia cố hơn để bảo vệ vùng South Wales đâu tranh chống lại những kẻ xâm lược Ireland. Sang thế kỉ thứ 4, sức mạnh và cả nền văn minh của người La mã đang ở thế xuống dốc, và đến thế kỉ thứ 5 thì La Mã bỏ rơi pháo đài, rút quân về chính quốc.

Tuy nhiên, trong suốt thời kì người Viking tấn công bờ biển Wales, pháo đài La Mã trên vùng đất Cardiff xưa cũng trở thành công sự vững chắc chống lại những kẻ vượt biển cướp đất.

Cardiff thời trung cổ : khởi nguồn của một thành phố cảng

Khoảng 20 năm sau trận Hasting, người Norman tiến vào Wales, lấn lướt tiếm quyền của những người cai trị Wales bản xứ. Những pháo đài mà quân đội La Mã xây dựng trên xứ Wales trở thành nền móng vững chắc cho những thành trì kiểu Norman.

Lẽ tất nhiên, pháo đài ở Cardiff không phải là ngoại lệ. Năm 1091, một viên tướng Norman là Robert Fitz Hamon, dùng sức mạnh quân đội chinh phục vùng đất Glamorgan ( vùng đất phía Nam Wales trong đó có Cardiff ). Viên tướng này đã xây một toà thành gỗ trong những bức tường của pháo đài La Mã cũ. Toà thành này sau được xây lại bằng đá vào thế kỉ 12, từng là nơi giam giữ suốt 8 năm cho đến chết Robert of Normandy - chú của vua Henry I.

Chẳng mấy chốc sau khi Robert Fitz Hamon tới đây, một đô thị nhỏ mọc lên và lớn mạnh dần  trong sự che chở của toà thành mới kiểu Norman, theo lẽ tự nhiên như bất kì một đô thị nào được hình thành thời trung cổ. Toà thành có một đơn vị đồn trú, đơn vị đồn trú này cần nhu yếu phẩm, và thế là một cái chợ được thiết lập cho những người thợ thủ công, những người chăn nuôi, trồng trọt xung quanh đô thành. Suốt thời trung cổ, Cardiff có dân số chỉ khoảng từ  1.500 đến 2.000 - một đô thị rất nhỏ trong những đô thị nhỏ bé của thời kì này, đặc biệt những đô thị  xứ Wales. Cội nguồn sự sầm uất, hoa lệ của thủ phủ Cardiff ngày nay được khởi nguồn từ thời kì này.

Vùng Cardiff thời  trung cổ có những chợ phiên theo tuần. Kể từ năm 1340, người ta còn mở hai hội chợ hàng năm. Trong những dịp hội chợ, người mua và kẻ bán nô nức từ mọi nơi quá cả địa phận Glamorgan đến tham dự. Họ trao đổi với nhau khá nhiều loại hàng hoá : những công cụ sản xuất, những vật dụng sinh hoạt, những sản phẩm chăn nuôi, trồng trọt...

Cardiff xưa cũng có nhiều người làm nghề thủ công mà bạn có thể thấy ở thời trung cổ như người hàng thịt, người làm bánh, thợ rèn, thợ mộc. Ngoài ra, cũng có những công nhân như thợ  đóng giày và làm găng tay. Thời kì này, cảng của Cardiff cũng đã chứng minh thế mạnh của mình bằng sự bận rộn, náo nhiệt. Tàu bè xếp hàng và dỡ hàng nhộn nhịp ở bến cảng của đô thành, tưng bừng như thể vừa được thoát ra từ cơn ngái ngủ từ bao thế kỉ.

Người dân Cardiff xưa cũng ý thức rất rõ điểm yếu của đô thị thân yêu của mình cũng như thế mạnh của nó vậy. Thành Cardiff rất dễ bị tấn công, điều này đã được chứng minh trong những thế kỉ trước bởi những tên hải tặc gốc Ireland và những kẻ lấn biển cướp đất Viking. Thế là, đầu thế kỉ 12, một hàng rào cọc được dựng quanh  Cardiff để bảo vệ nó. Cuối thế kỉ 13, hàng rào này được thay thế bằng tường đá.

Thành Cardiff trở nên hưng thịnh và sầm uất và thành Cardiff cũng giống như bất kì một đô thị châu Âu nào thời trung cổ, không  thoát khỏi ảnh hưởng của đạo Cơ Đốc để giữ nguyên những dáng nét tâm linh nguyên thuỷ của mình. Vào thế kỉ 13, những thầy tu xuất hiện ở nơi đây và thực sự cần mẫn với công việc giảng đạo. Người Cardiff tiếp nhận họ cũng như thể đó là lẽ tất nhiên phải  như vậy. Có hai dòng tu ở Cardiff thời kì này, Dominicans được gọi là dòng tu đen vì những thầy tu dòng này mặc áo màu đen. Franciscans được gọi là dòng tu xám vì có trang phục màu xám. Hiện nay, ở Cardiff, những dòng tu này đã biến mất khá lâu nhưng những thầy dòng xám vẫn để lại dấu ấn của mình trên con phố cổ kính có tên là Greyfriars Road.

Về vị thế chính trị, lúc này Cardiff vẫn chỉ thuộc “ vùng sâu vùng xa” của đảo Britain nên sự tập trung quyền bính khá đơn giản. Ban đầu, Robert Fitzhamon là người tạo dựng thành nên dĩ nhiên ông là người lãnh đạo cao nhất. Sau khi ông mất, quyền lực với Cardiff được chuyển từ con gái ông là Mabel sang con rể ông là bá tước Robert vùng Gloucester. Năm 1201, một hiệp ước hợp tác lâu bền giữa England và Wales được kí kết. Vua John của England vươn bàn tay dài của ngài tới đây và Cardiff đồng thời chịu thêm sự giám sát của hoàng gia Anh quốc.

Cũng giống như Luân Đôn, hay bất kì một đô thị nào trên đất Anh thời kì này, thành Cardiff cũng đòi hỏi những quyền tự do cho riêng mình. Năm 1380, vùng đất Glamorgan tuyên bố thiết lập một bộ máy hoạt động theo mô hình chính phủ. Mô hình này được duy trì tới thế kỉ 19 mà chỉ có vài thay đổi nhỏ. Nguyên soái của thành Cardiff trở thành thị trưởng.

Năm 1404, thành Cardiff bị đốt cháy, đó là một việc dễ dàng bởi hầu hết những toà nhà đều được làm bằng gỗ với những mái tranh. Tuy nhiên, sau đó, Cardiff với sức sống tiềm tàng sớm được xây dựng lại và tiếp tục phát triển như bất kì một đô thành gần biển nào.

Cardiff thế kỉ 16 và 17 : đô thị cảng lặng lẽ

Ở thế kỉ 16 và 17, trong khi cả châu Âu đang sôi động với phong trào Phục Hưng thì Cardiff vẫn là một thành phố nhỏ bé, yên tĩnh nằm bên con sông Taff  hiền hoà.

Tuy nhiên, thành Cardiff xa xôi cũng chịu ảnh hưởng của phong trào cải cách tôn giáo mà vua Henry VIII khởi xướng. Năm 1538, vị hoàng đế nổi tiếng vì những vụ li dị này đã ra lệnh đóng cửa những trụ sở của hai dòng tu đen và xám trong thành phố. Những cơ sở này bị  phá tung để lấy nguyên liệu cho xây dựng. Dân thành Cardiff chuyển sang tôn giáo mới : Anh giáo.

Cardiff thời kì này vẫn phát huy vị thế của một thành phố cảng. Vào thế kỉ 16, vì mục đích thu thuế, cảng của Cardiff được công khai mở rộng từ  Chepstow tới Worms Head. Tuy nhiên,  hải tặc như một vấn nạn tất yếu của những thành phố cảng giàu tiềm năng vẫn tiếp tục hoành hành. Nhiều tên cướp biển hoạt dộng ở Cardiff còn có sự đồng loã của một số quan chức địa phương. Lực lượng hải quân cuối cùng cũng phải vào cuộc trong một chiến dịch triệt để trừ nạn cướp biển vào đầu thế kỉ 17.

Vào thế kỉ 16 và 17, hầu hết những giao dịch buôn bán với nước ngoài của  Cardiff là với Pháp và một số hòn đảo lân cận. Hàng xuất khẩu của Cardiff chủ yếu là những sản phẩm thế mạnh như than đá và sắt. Thương mại vùng biển cũng khá thịnh vượng. Trong những ngày này, việc chuyên chở hàng hoá từ đất liền tới Cardiff khá khó khăn và đắt đỏ, do đó người ta thường vận chuyển dọc theo bờ biển.  Hàng từ  Cardiff được đem tới  Bridgewater, Minehead, Bristol, Gloucester và Luân Đôn. Những mặt hàng chính khi đó là những sản phẩm nông nghiệp như pho mat, bơ muối, ngũ cốc và lông thú. Vài loại than đá và sắt cũng được chuyên chở từ Cardiff tới những cảng Anh. Ngược lại da thuộc cùng với mạch nha - thứ được dùng trong việc làm rượu, bia được mang từ những nơi này tới. Cuối thế kỉ 16, có 16 con tàu của   Cardiff được hoạt động thường xuyên.

Không giống thế kỉ 16, thế kỉ 17 lại không mấy bình yên đối với Cardiff. Năm 1607, dân thành Cardiff phải đương đầu với một nạn lụt tồi tệ. Sau đó vào 1642, cuộc nội chiến giữa phe bảo hoàng và phe nghị viện cũng ảnh hưởng đến nơi này. Ban đầu hầu hết những người dân thành phố đều ủng hộ nhà vua. Tuy nhiên, vào1645 sau thất bại ở trận Nesaby, nhà vua bị thất thế và ông cũng mất luôn sự ủng hộ của  Cardiff. Ngay sau đó, Cardiff bị chiếm bởi những đội quân của nghị viện. Nội chiến kết thúc vào1646 nhưng vào1648 lại có một cuộc phiến loạn ở  South Wales. Tuy nhiên quân phiến loạn cũng không thành công trong một trận đánh ở khu vực Fagins Drive. Kể từ đó, Cardiff mới quay trở về làm một thành phố cảng hoà bình.

Cardiff thế kỉ 18 và 19: bước chuyển mình kinh ngạc

Cho đến thế kỉ 18, Cardiff vẫn chỉ là một thành phố nhỏ bé, im lìm với dân số không quá 1500 dân. Mặc dù cho tới năm 1762, đã có ba xưởng đóng tàu tư nhân hoạt động ở Cardiff và đến năm 1774 đường phố của Cardiff đã được thăp sáng bởi hệ thống đèn dầu nhưng nhìn chung hoạt động kinh tế, xã hội của Cardiff vẫn chỉ bó hẹp trong phạm vi nhỏ mang tính trầm lặng.

Đến cuối thế kỉ 18 thì cuộc cách mạng công nghiệp đã thay đổi tất cả. Những mỏ than đá và sắt bắt đầu hoạt động hết công suất, đặc biệt là than đá. Ở Cardiff lúc này có 4 mỏ than chính là Cardiff, Cardiff Borehole, Lymington và Myall. Tuy nhiên ban đầu, việc chuyên chở  tới cảng từ đất liền khá khó khăn, do đó vào 1794, một kênh đào được hoàn thành. Năm 1798, một vịnh biển cũng được thiết lập với một cửa biển cho phép những con tàu có thể dỡ hàng và xếp từ xà lan hoặc từ cầu tàu.

Trong khi những công nhân mải mê làm việc trong những hầm mỏ thì những người vợ và lũ trẻ của họ chăm chú với việc coi sóc và bảo vệ cây trồng. Khi ấy, Cardiff cũng khá nổi tiếng với đào và mân. Đến mùa, những loại hoa trái được chuyển đến Newcastle bằng xe bò hoặc xe ngựa.

Năm 1796, trong một tác phẩm của mình, một nhà văn Anh thời kì này đã viết  ' Cư dân của thành phố này và những vùng lân cận tiến hành một hoạt động thương mại đáng kể tới tận  Bristol và gửi theo hướng đó những khối lượng lớn yến mạch, lúa mạch, gia cầm các loại. Và cũng từ thành phố này có không dưới  8,780 tấn mẫu đúc và đồ chế tác bằng sắt được chuyển tới Luân đôn và những nơi khác”. Điều này chứng tỏ Cardiff đã có bộ mặt mới.

Sang thế kỉ 19, Cardiff có tốc độ phát triển đáng kinh ngạc. Xuất khẩu than đá và sắt bùng nổ, xuất khẩu lương thực, thực phẩm cũng tăng đáng kể so với thế kỉ trước. Ở C ardiff Năm 1839, Lord Bute đã xây dựng được một xưởng đóng tàu với cái tên là Bute West. Vịnh Roath được hoàn thành vào 1874. Tiếp sau đó, vũng tàu Roath cũng được xây dựng vào 1887.

Song với sự phát triển hệ thống cầu cảng, những ngành công nghiệp mũi nhọn của Cardiff cũng rất phát đạt như sắt, thép, làm bia, làm giấy...Công nghiệp phát triển thu hút dân cư từ nơi khác như phía tây England, Irealand...đổ về tìm việc làm và sinh sống , dân số của Cardiff tăng trưởng chóng mặt. Năm 1801, cư dân thành phố mới chỉ là 1900 nhưng chỉ khoảng 50 năm sau đã lên gấp gần mười lần (hơn 18.000 người), 20 năm sau nữa khoảng 60.000 dân và đến năm 1900 đã quá 160.000.

Hệ thống đường giao thông của Cardiff thế kỉ 19 cũng cải tiến rõ rệt. Năm 1821, thay cho những ánh đèn dầu tù mù, những con phố Cardiff đã bừng sáng bằng đèn ga.  Năm 1841, một tuyến đường xe lửa tới Cardiff đi vào hoạt động đã tiếp thêm nhiên liệu cho thành phố này ngày càng lớn mạnh. Năm 1856, những con đường có mái vòm mang dáng dấp vương giả cũng được hoàn thiện trên những tuyến phố.

Năm 1835,  một ngôi chợ có mái che được xây dựng để phục vụ nhu cầu mua bán ngày một tăng.  Năm 1853 toà thị chính mới được xây dựng. Năm1886, một sở giao dịch tàu và than được thiết lập. Tiếp sau đó, toà nhà Pier Head  cũng được hoàn thành vào năm 1896.

Mặc dù có nhiều cải tiến, nhưng giống như mọi đô thị của thế kỉ 19, thành Cardiff cũng đông đúc, chật chội và bẩn thỉu. Bệnh tật lan tràn và có 383 người chết vì dịch tả  bùng phát vào 1849. Nhưng tình hình được cải thiện vào nửa sau thế kỉ 19, Cardiff có một hệ thống cung cấp nước sạch cùng với hệ thống thoát nước được xây dựng khá qui củ. Năm 1823 một trung tâm cấp thuốc cho người nghèo cũng được thiết lập. Năm 1883 một nhà thương khá lớn trong thành phố được xây dựng đáp ứng phần nào nhu cầu khám chữa bệnh cho dân thành Cardiff.

Tình hình giáo dục của Cardiff cuối thế kỉ 19 cũng bắt đầu được quan tâm. Trường Đại Học South Wales được mở vào năm 1873, đào tạo những kĩ sư có tay nghề cao.  Thư viện công cộng đầu tiên ở Cardiff đi vào vào1861 với một lượng đầu sách khá lớn.

Những trung tâm giải trí vào thế kỉ 19 cũng phát triển với một hệ thống công viên trong thành phố. Công viên Roath mở vào 1894. Sau đó là công viên  Victoria vào 1897 và  Cathays năm 1898.

Cardiff thế kỉ 20 đến nay : những bước đi vững chắc

Không còn bùng nổ như thế kỉ 18, 19, Cardiff thế kỉ 20 có những bước đi chậm rãi nhưng vững chắc, thể hiện rõ nét bản sắc của một thành phố đã trưởng thành.

Dân số thành phố cảng thế kỉ này tăng chậm, không rõ rệt nhu thế kỉ 19. Năm 1900 khoảng 160.000 nhưng đến năm 2000 cũng chỉ tới  280.000 dân bởi những dòng người đổ xô tới Cardiff tìm việc làm không còn sôi động như trước nữa, thành phố đã đi vào ổn định.

Đầu thế kỉ 20, Cardiff đã là một đô thị cảng xuất khẩu than lớn nhất thế giới. Cao điểm nhất là vào năm 1913, Cardiff đã xuất khẩu được 13 triệu tấn than đá. Lượng sắt mà Cardiff cung cấp cho thế giới cũng không phải nhỏ. 

Trong suốt chiến tranh thế giới thứ hai,  355 người bị giết bởi bom của phát xít Đức. Phần lớn của Butetown bị phá huỷ như là một phần của trung tâm thành phố. Nhưng sau  1945 Cardiff dược xây dựng lại. Nhà ga xe bus trung tâm được mở vào 1954. Năm 1955, người dân Cardiff tưng bừng đón mừng khi thành phố của mình chính thức trở thành thủ phủ của công quốc Wales.

Thế kỉ 20, cảng của Cardiff không còn chiếm ưu thế như trước nữa.những ngành sản xuất cũ cũng đang trên đà xuống dốc. Tuy nhiên, Cardiff đã năng động chuyển hướng sang những ngành công nghiệp dịch vụ chẳng hạn như du lịch.

Những công trình phục vụ nhu cầu giải trí, mua bán liên tiếp được xây dựng vào cuối thế kỉ 20, thu hút khong chỉ cư dân trong thành phố, ở xứ Wales, vương quốc Anh mà cả khách du lịch thế giới. Nhà hát Sherman được xây dựng vào1973. Trung tâm mua hàng St Davids được xây dựng vào 1981. Tiếp đó là  Trung tâm mua hàng Queens West vào 1987 and Capitol vào năm 1990.  Sân băng quốc gia đi vào hoạt động năm 1986. Một thư viện trung tâm mới mở vào 1988. Sân vận động Thiên niên kỉ khánh thành vào 1999 vừa kịp cho World Cup bóng bầu dục.

Ngày nay, Cardiff là một trong những thành phố năng động nhất châu Âu, thường xuyên làm ngạc nhiên khách tới thăm với dáng vẻ yêu kiều, không gian khoáng đạt. Đó là một nơi tuyệt diệu để thăm thú, một sự kết hợp lí tưởng cho những hoạt động thám hiểm bờ biển, tìm hiểu văn hoá, di sản của xứ Wales và miền tây vương quốc Anh.