Edinburgh -thủ đô của Scotland được đánh giá là một trong số ít những thành phố tuyệt vời trên thế giới có sự kết hợp hài hoà giữa sự thịnh vượng về kinh tế và những thành tựu rực rỡ của văn hoá nghệ thuật. Những du khách tới Edinburgh sẽ không thôi ngỡ ngàng khi thấy vẻ sầm uất của bất kì trung tâm thương mại nào lại diễn ra ở nơi có những toà thành thế kỉ 12, trong đô thị cũ thời trung cổ và tại đô thành mới theo trường phái Tân cổ điển thế kỉ 18... Tất cả những sự ngạc nhiên ấy sẽ thôi thúc họ hồi tưởng lại những chặng đường đã qua dù không nhiều biến động chính trị nhưng đầy màu sắc huy hoàng của thành phố này...

Cội nguồn của Edinburgh

Những cứ liệu mà ngành khảo cổ học đưa ra đã cho thấy rằng ngay từ năm 1500  trước công nguyên đã có một khu định cư nhỏ trên mảnh đất mà chúng ta gọi là Edinburgh ngày nay, được đánh giá là nơi cư trú liên tục lâu nhất ở phía bắc châu Âu. Tuy nhiên, khởi nguyên của thành phố này thực sự được khẳng định từ khi xuất hiện  pháo đài bằng đá - Castle Rock với vai trò là một vị trí phòng thủ.

Castle Rock gần như là một toà thành tự nhiên được dựng trên miệng của một quả núi lửa đã tắt, nhìn xuống những con đường làng nhỏ bé, uốn lượn quanh co, là trung tâm của Edinburgh đã được mở rộng rất nhiều vào ngày nay. Ngay sau khi hình thành, Castle Rock đã thu hút được một lượng người đáng kể thuộc một số tộc người đang sinh sống rải rác ở Scotland tới cư trú. Vào thế kỉ thứ 4, có hai tộc người bản địa Celtic sống ở phía Bắc Britain : người Picts và người Britons, sau đó có thêm người của bộ lạc Scotti tới từ Bắc Ireland vào thế kỉ thứ 6.

Trong suốt 4 thế kỉ xâm chiếm và đô hộ Anh, người La mã cũng đã từng hành quân lên phía bắc mở rộng địa bàn cai trị, đã từng đánh bại người lãnh đạo  Pictish là Calgacus ở Mons Graupius năm 84, nhưng những người La Mã có thể chẳng bao giờ kiểm soát được Caledonia và vào 211 đã phải rút về sau bức tường Hadrians. Edinburgh hầu như không chịu ảnh hưởng mấy của người La Mã.

Sang thế kỉ thứ 7, quân đội của vương quốc Northumbrian  từ đông bắc England xâm lược đông nam Scotland. Họ đoạt Castle Rock từ tay người Scotland, xây dựng lại một pháo đài ở khu vực đó có tên là Eiden'sburgh (burgh là một từ cổ có nghĩa là pháo đài - pháo đài của Eiden). Sau này, Eiden’burgh dần thành  Edinburgh. Vào thế kỉ 10, người Scotland chiếm lại vùng này. Cuối thế kỉ 11, vua Malcolm III xây một toà thành ở vị trí của Castle Rock và một thị trấn nhỏ được hình thành và lớn lên gần đó. Cũng kể từ đấy,  Edinburgh bắt đầu mang dáng dấp của một đô thị thịnh vượng. 

Edinburgh thời trung cổ

Edinburgh thực sự khởi sắc từ thế kỉ 11 với những khu chợ đậm chất  thương mại ở dưới chân pháo đài.Trong thời kì của vua Malcolm Canmore (1058 - 93), pháo đài Edinburgh đã trở thành một trong những vị trí quan trọng trong con mắt triều đình và thị trấn phụ cận được nhận đặc quyền như một thị trấn hoàng gia bắt đầu lớn mạnh quanh pháo đài này. Năm 1128, vua David I lập tu viện Holyrood ở chân con dốc dẫn từ thành xuống, sau đó cho phép các thày tu xây dựng thị trấn riêng có tên là  Canongate.

Năm 1329, sau những hoạt động đấu tranh không mệt mỏi, người anh hùng Robert the Bruce đã đem đem lại cho Scotland một bản hiệp ước buộc người Anh phải công nhận chủ quyền của đất nước mình. Edinburgh theo đó cũng được nhận một bản hiến chương công nhận một số quyền lợi nhất định cho dân thành thị. Tuy nhiên, sau đó thành phố này vẫn phải chịu sự xung đột liên miên giữa người English và người Scots. Năm 1385, người Anh đốt cháy nhà thờ St Giles và Town Hall -hai công trình lớn vào loại bậc nhất Edinburgh thời đó. Bất chấp những tổn thất này, Edinburgh vẫn tiếp tục lớn mạnh, sự thịnh vượng được tạo nên từ những hoạt động giao thương với nước ngoài đã khiến thành phố này trở thành thủ phủ không chính thức của  Scotland vào thế kỉ 15.

Năm 1450, chính quyền Edinburgh xây một bức tường thành kiên cố, bao quanh Old Town và vùng xung quanh Grassmarrket( Chợ Cỏ). Bức tường thành này bảo vệ khá tốt cho an ninh đô thị nhưng lại có một hạn chế mà những người thiết kế và xây dựng ban dầu đã không chú ý, đó là sự bất biến của diện tích lãnh địa trong khi dân số ngày càng tăng trưởng. Tuy nhiên, không mở rộng được theo bề mặt thì Edinburgh lại tìm cách tận dụng không gian bao la. Ngay từ thời trung cổ, những cư dân thành phố này đã phải sống chen chúc trong những toà nhà tập thể cao chọc trời. Một số tòa nhà nhiều phòng cao tầng này còn tồn tại đến ngày nay.

Như mọi thành phố của Britain thời trung cổ, Edinburgh cũng chịu ảnh hưởng khá lớn từ những xu hướng tôn giáo. Cuối thế kỉ 12, ở thành phố này có những thầy dòng thuộc những dòng tu khác nhau : Dominican friars (được gọi là dòng tu đen vì quần áo các giáo sĩ màu đen) và  Augustinian friars (được gọi là dòng tư xám cũng theo màu sắc trang phục). Những thầy tu này thay vì giam mình trong những nhà thờ, những tu viện lại xâm nhập vào cuộc sống đời thường để thuyết giáo. Họ sống tập trung ở phía nam thành phố. 

Nhưng thời kì hoàng kim của Thiên chúa giáo chính thống cũng như kỉ nguyên yên bình thịnh vượng của Edinburgh được thấy ở sự thành lập trường cao đẳng Surgeons và sự phát triển của kĩ thuật in đã tạm thời bị gián đoạn với sự ra đi của vua James IV trong trận  Flodden vào 1513. Vua  Henry VIII của England với tham vọng liên hiệp Scotland và Enngland thành một thể chế thống nhất đã cố áp đặt cuộc hôn nhân giữa nữ hoàng Mary Queen của Scotland với con trai mình. Nhưng người Scots chống lại điều đó bằng cách gửi Mary tới Pháp kết hôn với thái tử nước đồng minh này. Người Anh nổi cơn thịnh nộ, quyết định bao vây thành phố khiến người Scots phải tìm đến sự viện trợ của người Pháp. Nhưng trong khi những kẻ chiếm cứ Pháp đang kình địch với mối đe doạ có tên gọi England thì ở Scotland lại diễn ra phong trào cải cách tôn giáo. Số người theo tôn giáo mới tăng lên và nữ hoàng Mary về nước sau cái chết của chồng đã phải ngậm ngùi chấp nhận thay đổi tôn giáo chóng vánh của những thần dân mà mình cai trị. Năm 1555, nhà thuyết giáo John Knox quay về từ cuộc lưu đày  đã thấy Edinburgh là mảnh đất phì nhiêu cho những thông điệp đạo Canvanh của mình. Năm1560 nghị viện Scottish đã lập một nhà thờ Tin lành độc lập với Rome, và quyền lực của giáo hoàng cùng với giáo lí La tinh dần bị mai một ở xứ sở này.

Thời trung cổ, Edinburgh đã nổi tiếng với nghề vải len. Cảng Leith cũng được thành lập khiến những hoạt động thương mại của thành phố ngày càng sầm uất hơn. Mặt hàng xuất khẩu chủ đạo của Edinburgh trong thời gian này là da sống ( chưa thuộc). Cừu và gia súc được bán ở chợ Cowgate, sau đó bị giết mổ ngay trong thị trấn. Kể từ năm 1477, người ta có thể dễ dàng mua ngũ cốc và cỏ khô ở Grassmarket.

Năm 1500, tổng số cư dân thành phố Edinburgh là 12.000, sau 50 năm đã tăng lên 15.000. Những con số này nghe qua có vẻ khiêm tốn nhưng lại là quá tải đối với thành phố bé nhỏ bị bao bọc bởi những bức tường thành. Sau đó, như một tất yếu, những vùng ngoại thành được mở rộng quanh Canongate khiến những cư dân thành phố cảm thấy dễ thở hơn một chút. 

Bên cạnh những mặt mạnh và vẻ thịnh vượng bề ngoài, Edinburgh cũng là một thành phố phải chịu đựng những khó khăn và mất mát. Mặc những bức tường thành nổi tiếng vững chắc của Edinburgh, người Anh vẫn tấn công và đánh bại thành phố vào 1547. Edinburgh nổi tiếng chật chội sau đó đã nhiều lần bị cướp phá với những tổn thất không nhỏ. Trong thời kì nội chiến cuối thế kỉ 16, Edinburgh cũng đã bị vây hãm  một thời gian dài, sau đó lại phải chịu sự bùng phát của bênh dịch với số lượng người chết không phải là nhỏ. Tuy nhiên sau những mất mát, thành phố lại tự bù đắp bằng chính sự phát triển kinh tế - xã hội vượt bậc của mình

Edinburgh và sự hợp nhất Scotland với England

Năm 1603, vua James VI của Scotland thừa kế ngai vàng Engalnd. “ Có mới nói cũ”, nhà vua đã phớt lờ Edinburgh, chỉ quay lại thăm thành phố từng khiến ông rất ưu ái mỗi một lần vào năm 1617. Cũng kể từ đó, Edinburgh mất đi vị trí quan trọng trong con mắt của hoàng gia. Thậm chí, thành phố bị điều khiển hoàn toàn từ Luân Đôn cho dù những thể chế chính quyền vẫn được giữ vững.

Năm1633, vua Charles I đăng quang ở Edinburgh. Tuy nhiên, ông ta không được lòng những người dân ở cả  England và  Scotland bởi những tham vọng hão huyền. Nhà vua cố gắng thay đổi tôn giáo Scotland bằng cách thiết lập lại chế độ giám mục nhà thờ đã bị loại bỏ trong quá khứ. Giọt nước cuối cùng đã tràn li ở Edinburgh khi nhà vua ban hành một cuốn sách cầu nguyện mới. Một cuộc nổi loạn bắt đầu ở thánh đường  St Giles khi ai đó ném một cái ghế vào đầu tu viện trưởng . Bạo loạn lan rộng đến những nhà thờ khác. 

Khi có luật hợp nhất, Edinburgh là một thành phố nhỏ bé với những con đường chật hẹp xen kẽ những con đường có hai hàng cây tách làm hai ngả theo kiểu hình xương cá, những ngôi nhà mặt phố dành cho hoạt động thương mại, những căn nhà tập thể, những toà nhà nhiều tầng cao chọc trời tận dụng không gian. Khoảng 35.000 người phải sống chen chúc trong những toà nhà như vậy. 

Cách phía bắc thành phố một vài dặm là khu vực cảng của Leith - một thị trấn riêng biệt dành cho thương mại và câu cá. Số phận của thị trấn này nó được gắn liền với vận mệnh của thành phố, đặc biệt là qua việc cung cấp những hàng hoá cao cấp từ châu Âu và từ những vùng xa hơn nữa.

Quan hệ cộng đồng là đặc điểm nổi bật của đời sống xã hội Edinburgh suốt nửa đầu thế kỉ 18. Kẻ giàu và người nghèo sống trong một mối quan hệ thân thuộc theo kiểu mặt đối mặt bởi cùng cư trú trong những những ngồi nhà tập thể mặc dù theo những loại căn hộ khác nhau, chỉ có tầng 1 và tầng hai là có dấu ấn xã hội cao nhất. 

Luật Liên hiệp đã khiến cho nhiều tầng lớp giàu có chuyển tới Luân Đôn. Số lượng những người bần cùng ở thành phố cũng cao hơn dẫn đến những vấn đề nảy sinh như tình trạng quá tải trong những khu cư trú và bệnh tật gia tăng trong môi trường sống chật chội không chỉ ở diện tích bề mặt mà cả về không gian của đô thị cũ. Thêm vào đó trên toàn lãnh thổ Scotland sự trì trệ về kinh tế cũng như về những lĩnh vực khác tạo nên một không khí đầy thất vọng. Tất cả đòi hỏi phải có những thay đổi mới.

Sự chật chội khủng khiếp của đô thị cũ ( Old Town) đã kìm hãm sự phát triển của Edinburgh, bắt buộc thành phố phải đi đến một quyết định vô cùng quan trọng : xây dựng một đô thị mới ( New Town) ở phía bắc Edinburgh tồn tại song song với đô thị cũ .

New Town - một kiệt tác của trường phái Tân cổ điển- xây dựng từ những năm 1760 đến những năm 1830, được đánh giá là kế hoạch qui mô nhất thế giới thời bấy giờ, phản ánh những khát vọng mới, mang lại động lực lớn cho sự phát triển thương mại và văn hoá của thành phố. Nhu cầu về những mặt hàng xa xỉ cho việc trang hoàng những ngôi nhà mới đã kích thích một dãy những cửa hàng sang trọng trên phố Princes Street. Những hãng làm xe ngựa phát đạt kể từ khi những con phố thẳng, rộng có thể đáp ứng được hoạt động giao thông phức tạp hơn đô thị cũ.Công ty Sắt  Carron gần  Falkirk - hãng kinh doanh lớn nhất Scotland - đã sản xuất một loạt những món đồ chuyên dụng bằng sắt trong gia đình hết sức thú vị cho New Town, trong đó có  những lò sưởi bằng gang thiết kế bởi Robert Adam.

Tất cả những sự phát triển này đã làm dấy lên phong trào người làm thuê đòi được trả lương hậu hĩnh. Những đòi hỏi tượng tự cũng xảy ra với những người có tay nghề cao với trình độ chuyên ngiệp, nhiều người trong số đó sống sau này sống ở New Town - đô thị vốn được thiết kế dành cho những kẻ lắm tiền.

Edinburgh thế kỉ 19 - Athens của Scotland

Athen là một đô thị nổi tiếng thịnh vượng với những thành tựu rực rỡ trên mọi lĩnh vực của đất nước Hy Lạp cổ đại. Mọi thành phố say này chỉ cần được bằng một phần của nó cũng đã đủ kiêu hãnh trước thế giới. Vậy mà Edinburgh thế kỉ 19 lại được đánh giá ngang tầm đô thị Athen luôn khiến Hy Lạp ngẩng cao đầu.

Trước hết là kinh tế, Edinburgh có sự phát triển bùng nổ với lượng đầu tư công cộng ồ ạt, đặc biệt là lĩnh vực công nghiệp tài chính. Những ngân hàng mới mọc lên như nấm trong mối liên hệ với ngân hàng chủ quản Bank Scotland. Thêm vào đó, đông đảo những người giàu có đã đầu tư một lượng tiền bạc không nhỏ ủng hộ sự phát triển đột phá của miền tây Scoland trong những lĩnh vực :bông, than đá, sắt... và vào giữa thế kỉ 19 là chế tạo máy móc và đóng tàu. Lẽ tất nhiên, lợi nhuận thu về từ sự đầu tư tài chính là một con số khổng lồ.

Giáo dục, luật pháp và hệ thống chính quyền mở rộng thúc đẩy sự phát triển của ngành in và xuất bản. Cuốn Bách khoa toàn thư Anh quốc(Encyclopaedia Britannica ) được xúât bản đầu tiên ở Edinburgh.

Thanh thế của Edinburgh ở đỉnh cao của thời kì hoàng kim vào năm 1822 khi vua George lV làm một chuyến  du hành nổi tiếng tới thủ phủ Scotland. Sự kiện này được đánh dấu bằng sự phô trương lớn chưa từng có với nhiều nghi thức cầu kì, xa hoa dưới bàn tay đạo diễn của ngài Walter Scott - một trong những nhân vật quan trọng của xã hội Scotland đồng thời là một nhà văn nổi tiếng thế giới với cuốn tiểu thuyết trứ danh “Aivanho”.

Edinburgh thế kỉ 20

Edinburgh thế kỉ 20 đã cải thiện những gì chưa làm được ở những thế kỉ trước và khẳng định những tiềm năng mới.

Những khu nhà ổ chuột - nghịch lí của Edinburgh thịnh vượng- đã bị phá bỏ. Những người sống trong khu nhà đó được chuyển tới những khu qui hoạch mới khang trang hơn. Sự phân biệt giàu nghèo vẫn là một tất yếu của xã hội nhưng không còn căng thẳng như trước nữa.

Vào thế kỉ 20, Edinburgh vẫn là một thành phố của những ngân hàng, những cơ quan bảo hiểm, những nhà xúât bản và những ngành công nghiệp dịch vụ như du lịch...Tuy nhiên, Edinburgh thế kỉ 20 còn là một thành phố nở rộ về văn hoá, tri thức. Hàng loạt những công trình văn hoá, giải trí được xây dựng phục vụ như cầu của dân chúng : sở thú Edinburgh mở cửa vào 1913, rạp chiếu bóng Usher Hall đi vào hoạt động năm 1914, bảo tàng thành phố khánh thành vào 1932, bể bơi Portobello vào 1933. Trường đại học Edinburgh trở thành một trung tâm giảng dạy và nghiên cứu trong những lĩnh vực y học, điện, trí thông minh nhân tạo. Năm 1947,  Edinburgh International Festival ( ngày hội quốc tế Edinburgh) bắt đầu được tổ chức đem lại niềm hứng khởi vô bờ không chỉ cho nhân dân thành phố này mà cho cả dân Scotland. 

Vào những năm 1960, Edinburgh lâm vào một tình trạng đáng lo ngại bởi sự phá bỏ những công trình cổ xưa và xây dựng tràn lan những toà nhà mới thiếu qui hoạch. Nhưng may thay, uỷ ban bảo tồn thành phố mới thành lập đã ngăn chặn điều đó. Những ngôi nhà truyền thống được khôi phục và Edinburgh lại trở về với dáng nét cổ kính đầy quyến rũ như trước kia. Tuy nhiên, vào cuối thế kỉ 20, sự phát triển của Edinburgh có chiều hướng chững lại và Glasgow- người bà con yếu thế trước đây giờ đã trở thành một đối thủ nặng kí thách thức địa vị đứng đầu của thành phố chật chội này.

Dù phải đương đầu với những cuộc cạnh tranh, Edinburgh vẫn tiếptục được thừa nhận là một trung tâm quan trọng của các lĩnh vực tài chính, nghệ thuật, nghiên cứu khoa học... không chỉ với vương quốc Anh  mà cả với châu Âu. Năm 1995, cả Old Town và New Town được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Sau nhiều nỗ lực đấu tranh, Scotland đã được thừa nhận chính quyền riêng của mình vào năm 1999. Và sau 292 năm gián đoạn, quốc hội Scotland lại tiến hành cuộc họp của mình tại Edinburgh. Đương nhiên, Edinburgh trở thành thủ đô của Scotland không cần phải bàn cãi.

Edinburgh thế kỉ 21

Năm 2002, Edinburgh phải chịu một đám cháy khủng khiếp ở đô thị cũ vào cuối  gây hư hại lớn cho những công trình có giá trị lịch sử. Tuy nhiên, Edinburgh vẫn luôn đón chào khách tham quan với khung cảnh tuyệt diệu vừa cổ kính vừa hiện đại khơi gợi những khám phá mới.

Nếu tới thăm Edinburgh, bạn sẽ ngạc nhiên trước sự pha trộn hài hoà giữa giá trị lịch sử, nghệ thuật, văn hoá và thẩm mĩ của thành phố này. Sự pha trộn ấy thể hiện rõ ở đô thị cũ và mới, trong những phòng trưng bày nghệ thuật, những bảo tàng, nhà hát và những lễ hội có lịch quanh năm. Ngoài ra còn kể đến số lượng lớn những khu vực tự nhiên và những công viên cây xanh. Thành Edinburgh ở vị trí Castle Rock xưa vẫn nằm ở khu vực núi lửa tắt, nhìn xuống những con đường nhỏ thời trung cổ uốn lượn quanh co trong đô thị cũ. Bên trong những bức tường vẫn còn những phòng khánh tiết ( dùng trong những buổi lễ) hết sức xa hoa, lộng lẫy trưng bày vương miện bằng đá quí và những đồ phục sức của vua chúa. Rồi từ đây, bạn có thể theo đến Royal Mile, một con đường rải cuội cổ xưa từng dẫn tới lâu đài Holyroodhouse. Khi qua những cửa hàng lưu niệm, bạn có thể mua những mảnh vải carô nổi tiếng của người Scots... Edinburgh mới bước vào thế kỉ 21 được vài năm, chưa đủ dể khẳng định điều quan trọng nào đó. Tuy nhiên, dù thế nào đi chăng nữa thành phố này vẫn sẽ mãi thu hút sự ngưỡng mộ từ nhiều nơi trên thế giới như đã từng chứng minh trong hành trình lịch sử của mình.